Bir fiilin bitmiş olup olmadığını sözlükte nasıl kontrol ederim?

Sözlükler görünüşü kısaltmayla gösterir: „ndk” (niedokonany – bitmemiş) ya da „dk” (dokonany – bitmiş). İyi sözlükler çiftin diğer fiilini de verir, örneğin „kupować ndk – kupić dk”.

Her fiilin bir görünüş çifti var mı?

Hayır. Bazı fiillerin yalnızca bitmemiş görünüşü vardır, örneğin „mieć”, „być”, „mieszkać”, „wiedzieć”. Belirgin bir sonu olmadan süren eylemler için çoğu zaman çift yoktur.

Lehçede „Present Perfect” zamanı var mı?

Hayır. Lehçede tek bir geçmiş zaman vardır ve „I did” ile „I have done” arasındaki farkı çoğu zaman bitmiş görünüş ve „już” kelimesi ifade eder: „Już zjadłem”.

„idę” ve „pójdę” neden de bir görünüş çiftidir?

„Iść” bitmemiş, „pójść” ise bitmiştir. „Pójdę”, „gelecekte yola çıkacağım” demektir, bu yüzden „Jutro pójdę do lekarza” deriz. Hareket fiillerinin ayrıca iść ve chodzić gibi ek çiftleri de vardır.

Lehçede fiil görünüşü – bitmiş ve bitmemiş görünüş, doğru fiil nasıl seçilir

Görünüş nedir

Görünüş, eyleme nasıl baktığımızı gösterir: bizi yalnızca süreç mi ilgilendiriyor, yoksa onun sonu ve sonucu mu. Türkçede de benzer bir fark bazen yazıyordum ile yazdım arasında görülür, ama Lehçede görünüş bütün zamanları ve kipleri kapsar. Görünüş hemen her cümlede karşına çıkar, bu yüzden ona erkenden hâkim olmaya değer.

Wczoraj czytałem książkę. – bir süre okudum, bitirip bitirmediğim belli değil.
Wczoraj przeczytałem książkę. – bitirdim, sonunu biliyorum.

Codziennie kupuję chleb. – alışkanlık, tekrar ediyor.
Kupię chleb po pracy. – gelecekte tek bir eylem, sonuçlu.

En önemli fiil çiftleri

Görünüş çiftleri üç yolla oluşur: önek ekleyerek, ek değiştirerek ya da – daha seyrek – tamamen başka bir fiille. Tablo, A2–B1 seviyesinde bilmeye değer çiftleri gösteriyor.

Görünüş çiftleri – en sık fiiller
Bitmemiş	Bitmiş	Nasıl oluşur
robić	zrobić	önek
pisać	napisać	önek
czytać	przeczytać	önek
jeść / pić	zjeść / wypić	önek
gotować	ugotować	önek
płacić	zapłacić	önek
dzwonić	zadzwonić	önek
czekać	poczekać	önek
pytać	zapytać	önek
uczyć się	nauczyć się	önek
kupować	kupić	gövde sonunun değişmesi
dawać	dać	gövde sonunun değişmesi
otwierać / zamykać	otworzyć / zamknąć	gövde sonunun değişmesi
wracać	wrócić	gövde sonunun değişmesi
zaczynać / kończyć	zacząć / skończyć	farklı yollar
pomagać	pomóc	gövde sonunun değişmesi
wysyłać	wysłać	gövde sonunun değişmesi
brać	wziąć	başka bir fiil
mówić	powiedzieć	başka bir fiil
oglądać	obejrzeć	başka bir fiil
widzieć	zobaczyć	başka bir fiil

Önekler konusunda dikkat: önek her zaman bir çift oluşturmaz. Pisać – napisać bir çifttir, ama przepisać (yeniden yazmak), zapisać (not almak) ya da podpisać (imza atmak) yeni anlamlı yeni fiillerdir – her birinin kendi çifti vardır: podpisywać – podpisać.

Görünüş ve zamanlar

Bitmemiş fiilin üç zamanı, bitmiş fiilin yalnızca iki zamanı vardır. Bu sayfadaki en önemli tablo budur.

Bitmemiş ve bitmiş fiilin zamanları
Zaman	Bitmemiş (pisać)	Bitmiş (napisać)
şimdiki	piszę – şu an ya da düzenli olarak	– (yoktur)
geçmiş	pisałem / pisałam – süreç, tekrar	napisałem / napisałam – sonuç, bitiş
gelecek	będę pisać ya da będę pisał / pisała – gelecekte süreç	napiszę – gelecekte sonuç

Biçimlerin nasıl oluştuğunu geçmiş zaman ve gelecek zaman rehberlerinde gösteriyoruz.

Görünüşü ele veren kelimeler

Cümledeki bazı kelimeler çok sık tek bir görünüşle birlikte gelir. Bu, istisnasız bir kural değildir, ama başlangıç için iyi bir ipucudur.

Cümledeki ipuçları
Bitmemiş – süreç, tekrar	Bitmiş – sonuç, tek seferlik
codziennie, często, zwykle, zawsze, czasem	już, wreszcie, w końcu
długo, cały dzień, przez godzinę	nagle, od razu, natychmiast
co tydzień, każdego dnia	raz, jeden raz
właśnie (teraz), kiedy (= ...ken)	w ciągu godziny, do piątku (= en geç)

Przez godzinę pisałem e-mail do szefa. – süreç
W końcu napisałem e-mail do szefa. – sonuç
Kiedy gotowałam obiad, zadzwonił telefon. – arka plan (bitmemiş) ve tek bir olay (bitmiş)

zaczynać, kończyć, musieć fiillerinden sonra görünüş

zaczynać / zacząć, kończyć / skończyć, przestać fiillerinden sonra yalnızca bitmemiş mastar gelir: Zaczynam pracować o ósmej. Skończyłem czytać. Przestań mówić!
musieć, chcieć, móc, trzeba sonrasında görünüşü anlama göre seçersin: Muszę codziennie brać leki (tekrar) – Muszę wziąć lek przed snem (tek seferlik).
Tek bir somut şey rica ederken genellikle bitmiş fiil kullanılır: Czy możesz zamknąć okno?

Emir kipinde görünüş

Olumlu emirlerde, tek bir eylem için genellikle bitmiş görünüş kullanırız (Zamknij drzwi), davet ya da teşvik için ise bitmemiş görünüş (Wchodź, siadaj!). Yasaklarda bitmemiş görünüş kullanırız: Nie otwieraj okna! „nie” ile bitmiş biçim bir uyarıdır: Nie zapomnij biletu! Daha fazla örneği emir kipi rehberinde bulabilirsin.

Görünüş seçiminde en sık yapılan hatalar

„Będę napisać list” – bitmiş fiil „będę” ile birlikte kullanılmaz. Doğrusu napiszę list ya da będę pisać list.
Genellikle yaptığın şeyi anlatırken „Codziennie zrobię zakupy” – sürekli alışkanlığı bitmemiş görünüşle anlatırız: codziennie robię zakupy.
„Skończyłem przeczytać” – doğrusu skończyłem czytać.
„şu an yemek yapıyorum” anlamında „Teraz zrobię obiad” – doğrusu teraz robię obiad. „Zrobię” „birazdan yapacağım” demektir.
„Wczoraj zjadłem obiad przez godzinę” – süre bitmemiş görünüş gerektirir: wczoraj jadłem obiad przez godzinę.

Görünüş, ileri düzeydeki kursiyerlere bile zor gelen bir konudur – Rusça ya da Ukraynaca konuşanlara da. Onların dillerinde de görünüş vardır, ama fiil çiftleri ve kullanımları Lehçedekilerle her zaman örtüşmez. B1 sınavındaki görevlerin görünüşü nasıl ölçtüğüne bak.

Kendini dene: hangi görünüş?

Doğru görünüşü seç.

Wczoraj cały wieczór (oglądałem / obejrzałem) seriale.
Jutro (kupuję / kupię) bilet na pociąg.
Zwykle (wstaję / wstanę) o szóstej.
Czy już (pisałeś / napisałeś) ten raport?
Kiedy (jechałam / pojechałam) do pracy, zadzwoniła mama.
Proszę, (zamykaj / zamknij) drzwi, jest zimno.
Skończyłam (sprzątać / posprzątać) o dziesiątej.
Nie (zapominaj / zapomnij) o jutrzejszej lekcji!

Cevaplar

oglądałem – bütün akşam süren süreç
kupię – gelecekte tek bir eylem (günlük konuşmada kesinleşmiş bir plan söz konusuysa „kupuję” da mümkündür)
wstaję – alışkanlık
napisałeś – sonuç sorusu („już”)
jechałam – başka bir olay için arka plan
zamknij – tek bir somut rica
sprzątać – „skończyć” sonrasında yalnızca bitmemiş
zapomnij – uyarı

Görünüş en iyi kendi cümlelerinle öğrenilir. Bireysel derslerde lektör, işinden ve hayatından durumlarda hangi görünüşü seçeceğini gösterir – deneme dersinde de en sık nerede yanıldığını kontrol eder.

Bitmiş ve bitmemiş görünüş – pratik rehber