Jak sprawdzić w słowniku, czy czasownik jest dokonany?

Słowniki oznaczają aspekt skrótem: „ndk” (niedokonany) albo „dk” (dokonany). Dobre słowniki podają też drugi czasownik z pary, np. „kupować ndk – kupić dk”.

Czy każdy czasownik ma parę aspektową?

Nie. Niektóre czasowniki mają tylko aspekt niedokonany, np. „mieć”, „być”, „mieszkać”, „wiedzieć”. Dla czynności trwających bez wyraźnego końca pary często nie ma.

Czy w polskim jest czas „Present Perfect”?

Nie. Polski ma jeden czas przeszły, a różnicę między „I did” i „I have done” często oddaje właśnie aspekt dokonany i słówko „już”: „Już zjadłem”.

Dlaczego „idę” i „pójdę” to też para aspektowa?

„Iść” jest niedokonane, a „pójść” – dokonane. „Pójdę” znaczy „wyruszę w przyszłości”, dlatego mówimy „Jutro pójdę do lekarza”. Czasowniki ruchu mają jeszcze dodatkowe pary, np. iść i chodzić.

Aspekt dokonany i niedokonany – jak wybrać czasownik po polsku

Czym jest aspekt

Aspekt pokazuje, jak patrzymy na czynność: czy interesuje nas sam proces, czy jego koniec i wynik. W języku angielskim podobną różnicę widać czasem między I was writing a I wrote, ale w polskim aspekt dotyczy wszystkich czasów i trybów. Aspekt pojawia się w prawie każdym zdaniu, dlatego warto opanować go wcześnie.

Wczoraj czytałem książkę. – czytałem przez jakiś czas, nie wiadomo, czy skończyłem.
Wczoraj przeczytałem książkę. – skończyłem, znam zakończenie.

Codziennie kupuję chleb. – zwyczaj, powtarza się.
Kupię chleb po pracy. – jedna czynność w przyszłości, z wynikiem.

Najważniejsze pary czasowników

Pary aspektowe tworzą się na trzy sposoby: przez dodanie przedrostka, przez zmianę przyrostka albo – rzadziej – przez zupełnie inny czasownik. Tabela pokazuje pary, które warto znać na poziomie A2–B1.

Pary aspektowe – najczęstsze czasowniki
Niedokonany	Dokonany	Jak tworzymy
robić	zrobić	przedrostek
pisać	napisać	przedrostek
czytać	przeczytać	przedrostek
jeść / pić	zjeść / wypić	przedrostek
gotować	ugotować	przedrostek
płacić	zapłacić	przedrostek
dzwonić	zadzwonić	przedrostek
czekać	poczekać	przedrostek
pytać	zapytać	przedrostek
uczyć się	nauczyć się	przedrostek
kupować	kupić	zmiana końcówki tematu
dawać	dać	zmiana końcówki tematu
otwierać / zamykać	otworzyć / zamknąć	zmiana końcówki tematu
wracać	wrócić	zmiana końcówki tematu
zaczynać / kończyć	zacząć / skończyć	różne sposoby
pomagać	pomóc	zmiana końcówki tematu
wysyłać	wysłać	zmiana końcówki tematu
brać	wziąć	inny czasownik
mówić	powiedzieć	inny czasownik
oglądać	obejrzeć	inny czasownik
widzieć	zobaczyć	inny czasownik

Uwaga na przedrostki: przedrostek nie zawsze tworzy parę. Pisać – napisać to para, ale przepisać (napisać jeszcze raz), zapisać (zanotować) czy podpisać (złożyć podpis) to nowe czasowniki z nowym znaczeniem – każdy ma własną parę: podpisywać – podpisać.

Aspekt a czasy

Czasownik niedokonany ma trzy czasy, a dokonany tylko dwa. To najważniejsza tabela na tej stronie.

Czasy czasownika niedokonanego i dokonanego
Czas	Niedokonany (pisać)	Dokonany (napisać)
teraźniejszy	piszę – teraz albo regularnie	– (nie istnieje)
przeszły	pisałem / pisałam – proces, powtarzanie	napisałem / napisałam – wynik, koniec
przyszły	będę pisać albo będę pisał / pisała – proces w przyszłości	napiszę – wynik w przyszłości

Jak tworzyć te formy, pokazujemy w poradnikach o czasie przeszłym i czasie przyszłym.

Słowa, które podpowiadają aspekt

Niektóre słowa w zdaniu bardzo często łączą się z jednym aspektem. To nie jest reguła bez wyjątków, ale dobra wskazówka na początek.

Wskazówki w zdaniu
Niedokonany – proces, powtarzanie	Dokonany – wynik, jeden raz
codziennie, często, zwykle, zawsze, czasem	już, wreszcie, w końcu
długo, cały dzień, przez godzinę	nagle, od razu, natychmiast
co tydzień, każdego dnia	raz, jeden raz
właśnie (teraz), kiedy (= w czasie gdy)	w ciągu godziny, do piątku (= najpóźniej)

Przez godzinę pisałem e-mail do szefa. – proces
W końcu napisałem e-mail do szefa. – wynik
Kiedy gotowałam obiad, zadzwonił telefon. – tło (niedokonany) i jedno zdarzenie (dokonany)

Aspekt po czasownikach zaczynać, kończyć, musieć

Po zaczynać / zacząć, kończyć / skończyć, przestać stoi tylko bezokolicznik niedokonany: Zaczynam pracować o ósmej. Skończyłem czytać. Przestań mówić!
Po musieć, chcieć, móc, trzeba wybierasz aspekt według znaczenia: Muszę codziennie brać leki (powtarzanie) – Muszę wziąć lek przed snem (jeden raz).
W prośbach o jedną konkretną rzecz zwykle stoi dokonany: Czy możesz zamknąć okno?

Aspekt w trybie rozkazującym

W poleceniach twierdzących zwykle używamy aspektu dokonanego dla jednej czynności (Zamknij drzwi), a niedokonanego dla zaproszenia albo zachęty (Wchodź, siadaj!). W zakazach używamy aspektu niedokonanego: Nie otwieraj okna! Forma dokonana z „nie” to ostrzeżenie: Nie zapomnij biletu! Więcej przykładów znajdziesz w poradniku o trybie rozkazującym.

Najczęstsze błędy w wyborze aspektu

„Będę napisać list” – czasownik dokonany nie łączy się z „będę”. Poprawnie napiszę list albo będę pisać list.
„Codziennie zrobię zakupy” jako opis tego, co robisz zwykle – stały zwyczaj opisujemy aspektem niedokonanym: codziennie robię zakupy.
„Skończyłem przeczytać” – poprawnie skończyłem czytać.
„Teraz zrobię obiad” w znaczeniu „właśnie teraz gotuję” – poprawnie teraz robię obiad. „Zrobię” znaczy „za chwilę zrobię”.
„Wczoraj zjadłem obiad przez godzinę” – czas trwania wymaga niedokonanego: wczoraj jadłem obiad przez godzinę.

Aspekt to temat, który sprawia trudność nawet zaawansowanym kursantom – także osobom mówiącym po rosyjsku czy ukraińsku. Ich języki też mają aspekt, ale pary czasowników i ich użycie nie zawsze się pokrywają z polskimi. Zobacz, jak aspekt sprawdzają zadania na egzaminie B1.

Sprawdź się: który aspekt?

Wybierz właściwy aspekt.

Wczoraj cały wieczór (oglądałem / obejrzałem) seriale.
Jutro (kupuję / kupię) bilet na pociąg.
Zwykle (wstaję / wstanę) o szóstej.
Czy już (pisałeś / napisałeś) ten raport?
Kiedy (jechałam / pojechałam) do pracy, zadzwoniła mama.
Proszę, (zamykaj / zamknij) drzwi, jest zimno.
Skończyłam (sprzątać / posprzątać) o dziesiątej.
Nie (zapominaj / zapomnij) o jutrzejszej lekcji!

Odpowiedzi

oglądałem – proces trwający cały wieczór
kupię – jedna czynność w przyszłości (w mowie potocznej możliwe też „kupuję”, gdy to ustalony plan)
wstaję – zwyczaj
napisałeś – pytanie o wynik („już”)
jechałam – tło dla innego zdarzenia
zamknij – jedna konkretna prośba
sprzątać – po „skończyć” tylko niedokonany
zapomnij – ostrzeżenie

Aspektu najlepiej uczy się na własnych zdaniach. Na lekcjach indywidualnych lektor pokazuje, który aspekt wybrać w sytuacjach z Twojej pracy i życia – a na lekcji próbnej sprawdzi, gdzie najczęściej się mylisz.

Aspekt dokonany i niedokonany – praktyczny przewodnik