Ile czasów przeszłych ma język polski?

W codziennym języku jeden. Istnieje też dawny czas zaprzeszły („poszedł był”), ale dziś spotyka się go tylko w starszej literaturze i nie trzeba go znać.

Czy mogę powiedzieć „gdzieś był?” zamiast „gdzie byłeś?”?

Tak, w mowie potocznej końcówka osoby może „przeskoczyć” na wcześniejsze słowo: „Gdzieś był?”, „Coście robili?”. W piśmie i w sytuacjach oficjalnych używaj pełnej formy: „Gdzie byłeś?”.

Jak mówić o osobie, której płci nie znam?

W języku polskim trzeba wybrać formę męską albo żeńską. W pytaniu grzecznościowym do nieznanej osoby często używa się formy „państwo” albo konstrukcji bez czasu przeszłego, np. „Czy udało się wysłać dokumenty?”.

Czas przeszły w języku polskim – odmiana, formy i wyjątki

Jak tworzymy czas przeszły

Czas przeszły tworzymy w trzech krokach – ten przepis działa dla większości czasowników. To podstawa mówienia o sobie.

Weź bezokolicznik: czytać.
Odetnij -ć: czyta-.
Dodaj -ł- (albo -l- w formie męskoosobowej) i końcówkę osoby: czytałem, czytałaś, czytali.

Odmiana czasownika w czasie przeszłym

Czas przeszły czasownika „robić”
Osoba	Mężczyzna	Kobieta	Nijaki
ja	robiłem	robiłam	–
ty	robiłeś	robiłaś	–
on / ona / ono	robił	robiła	robiło

Czas przeszły w liczbie mnogiej
Osoba	Grupa z mężczyzną (męskoosobowa)	Grupa bez mężczyzn
my	robiliśmy	robiłyśmy
wy	robiliście	robiłyście
oni / one	robili	robiły

Kto to „oni”? Forma męskoosobowa (byli, robili) dotyczy grupy, w której jest choć jeden mężczyzna. Forma były, robiły dotyczy kobiet, dzieci, zwierząt i rzeczy: Dzieci były w szkole. Autobusy były pełne.

Forma grzecznościowa: pan, pani, państwo

Gdy mówisz do kogoś „pan” albo „pani”, używasz formy trzeciej osoby:

Czy pan był już w urzędzie?
Czy pani dostała mój e-mail?
Czy państwo zarezerwowali stolik?

Czasowniki na -eć: miał, ale mieli

Czasowniki zakończone na -eć mają w czasie przeszłym -a-, ale w formie męskoosobowej liczby mnogiej wraca -e-:

Czasowniki na -eć w czasie przeszłym
Bezokolicznik	On	Ona	Oni	One
mieć	miał	miała	mieli	miały
chcieć	chciał	chciała	chcieli	chciały
wiedzieć	wiedział	wiedziała	wiedzieli	wiedziały
widzieć	widział	widziała	widzieli	widziały
musieć	musiał	musiała	musieli	musiały
rozumieć	rozumiał	rozumiała	rozumieli	rozumiały

Czasowniki nieregularne

Kilka bardzo częstych czasowników ma formy, których trzeba nauczyć się na pamięć. Zwróć uwagę na zmiany samogłosek między formą męską a żeńską.

Nieregularny czas przeszły
Bezokolicznik	ja (mężczyzna)	ja (kobieta)	on	oni
być	byłem	byłam	był	byli
iść	szedłem	szłam	szedł	szli
przyjść	przyszedłem	przyszłam	przyszedł	przyszli
jeść	jadłem	jadłam	jadł	jedli
móc	mogłem	mogłam	mógł	mogli
pomóc	pomogłem	pomogłam	pomógł	pomogli
wziąć	wziąłem	wzięłam	wziął	wzięli
zacząć	zacząłem	zaczęłam	zaczął	zaczęli
znaleźć	znalazłem	znalazłam	znalazł	znaleźli
usiąść	usiadłem	usiadłam	usiadł	usiedli

Te formy pokazują ogólną zasadę: ą w formie męskiej zmienia się w ę w pozostałych (wziął – wzięła), a ó w formie „on” zmienia się w o w pozostałych (mógł – mogłem, mogła).

Akcent w formach -liśmy, -łyśmy

W starannej polszczyźnie formy na -śmy i -ście mają akcent na trzeciej sylabie od końca: ro-BI-li-śmy, BY-li-ście, czy-TA-ły-śmy. W codziennej mowie wiele osób akcentuje przedostatnią sylabę i jest to powszechnie słyszane, ale na egzaminie i w wystąpieniach lepiej trzymać się normy. Akcent ćwiczymy na kursie wymowy i akcentu.

Aspekt w czasie przeszłym

Polski nie ma osobnych czasów typu Past Continuous czy Present Perfect. Ich rolę przejmuje aspekt: pisałem (proces, powtarzanie) i napisałem (zakończona czynność, wynik).

Kiedy mieszkałem w Gdańsku, codziennie chodziłem nad morze. – zwyczaj w przeszłości
W zeszłym roku zdałem egzamin i znalazłem nową pracę. – zakończone zdarzenia
Czytałam, kiedy ktoś zapukał do drzwi. – tło i nagłe zdarzenie

Więcej o tej różnicy przeczytasz w poradniku o aspekcie.

Częste błędy w czasie przeszłym

„Ja był w Krakowie” – brakuje końcówki osoby: byłem w Krakowie (mężczyzna), byłam w Krakowie (kobieta). To częsty błąd osób mówiących po rosyjsku i ukraińsku.
Kobieta mówi „byłem”, „zrobiłem” – poprawnie byłam, zrobiłam.
„Moi koledzy były zmęczone” – poprawnie moi koledzy byli zmęczeni.
„Szłem”, „poszłem” – poprawnie szedłem, poszedłem.
„Mógłem” – poprawnie mogłem; „ó” jest tylko w formie mógł.
„Wziąłam”, „zacząłam” – poprawnie wzięłam, zaczęłam.
„Oni jadli” – poprawnie oni jedli.

Ćwiczenie: kto i co zrobił?

Wpisz czasownik w czasie przeszłym. W nawiasie podano, kto mówi albo o kim mowa.

Wczoraj ______ (być – ja, kobieta) u lekarza.
Moi rodzice ______ (przyjechać) w sobotę.
Dlaczego nie ______ (przyjść – ty, mężczyzna) na lekcję?
Siostry ______ (mieć) dużo pracy.
Czy Anna ______ (wziąć) mój długopis?
Nie ______ (móc – ja, mężczyzna) zasnąć.
Na wycieczce ______ (jeść – my, grupa mieszana) pierogi.
W zeszłym roku ______ (zacząć – ja, kobieta) nową pracę.

Odpowiedzi

byłam
przyjechali
przyszedłeś
miały
wzięła
mogłem
jedliśmy
zaczęłam

Czas przeszły jest potrzebny w każdej rozmowie o doświadczeniu – w pracy, w urzędzie i na egzaminie ustnym. Na lekcjach indywidualnych ćwiczymy opowiadanie o Twojej przeszłości, a przykładowe zadania z egzaminu B1 pokażą, jak sprawdza się ten temat. Zacznij od lekcji próbnej.

Czas przeszły po polsku – byłem czy byłam? Odmiana i wyjątki