Czy „proszę” zawsze robi z polecenia prośbę?

„Proszę” z bezokolicznikiem to standardowa, uprzejma forma polecenia („Proszę usiąść”). „Proszę” z trybem rozkazującym („Proszę, usiądź”) to grzeczna prośba do osoby, z którą jesteś na „ty”.

Dlaczego mówi się „chodź tutaj”, skoro chodzi o jeden ruch?

To wyjątek: „chodź” i „chodźcie” znaczą w praktyce „przyjdź tutaj” albo „idziemy razem”. Forma „idź” znaczy raczej „odejdź” albo „idź tam”.

Jak powiedzieć „let's…” po polsku?

Użyj formy dla „my”: „Chodźmy”, „Zróbmy przerwę”, „Zamówmy pizzę”. W mowie potocznej często słychać też „Może pójdziemy na kawę?”.

Tryb rozkazujący w języku polskim – jak prosić i wydawać polecenia

Jak tworzymy tryb rozkazujący

Forma trybu rozkazującego powstaje z formy „oni” czasownika. Ten przepis działa dla większości czasowników:

Weź formę 3. osoby liczby mnogiej: czytają, piszą, robią.
Odetnij końcówkę -ą: czytaj-, pisz-, rob-.
To już forma dla „ty”: czytaj, pisz, rób (w ostatniej o zmienia się w ó).
Dla „my” dodaj -my, dla „wy” – -cie: czytajmy, czytajcie.

Jeśli po odcięciu końcówki zostaje grupa spółgłosek trudna do wymówienia, dodajemy -ij albo -yj: zamkną → zamknij, zapomną → zapomnij, odpoczną → odpocznij.

Tabela form

Tryb rozkazujący – najczęstsze czasowniki
Bezokolicznik	oni	ty	my	wy
czytać	czytają	czytaj	czytajmy	czytajcie
pisać	piszą	pisz	piszmy	piszcie
robić	robią	rób	róbmy	róbcie
zrobić	zrobią	zrób	zróbmy	zróbcie
mówić	mówią	mów	mówmy	mówcie
pracować	pracują	pracuj	pracujmy	pracujcie
czekać	czekają	czekaj	czekajmy	czekajcie
pić	piją	pij	pijmy	pijcie
dzwonić	dzwonią	dzwoń	dzwońmy	dzwońcie
otworzyć	otworzą	otwórz	otwórzmy	otwórzcie
zamknąć	zamkną	zamknij	zamknijmy	zamknijcie
iść	idą	idź	idźmy	idźcie
przyjść	przyjdą	przyjdź	przyjdźmy	przyjdźcie
usiąść	usiądą	usiądź	usiądźmy	usiądźcie
pomóc	pomogą	pomóż	pomóżmy	pomóżcie

Formy nieregularne

Kilka bardzo częstych czasowników tworzy tryb rozkazujący inaczej. Te formy warto znać na pamięć:

Nieregularny tryb rozkazujący
Bezokolicznik	ty	wy	Przykład
być	bądź	bądźcie	Bądź cierpliwy.
mieć	miej	miejcie	Miej oczy otwarte.
dać	daj	dajcie	Daj mi znać.
jeść	jedz	jedzcie	Jedz powoli.
wziąć	weź	weźcie	Weź parasol.
brać	bierz	bierzcie	Bierz, ile chcesz.
jechać	jedź	jedźcie	Jedź ostrożnie!
spać	śpij	śpijcie	Śpij spokojnie.
stać	stój	stójcie	Stój!
bać się	bój się	bójcie się	Nie bój się.
powiedzieć	powiedz	powiedzcie	Powiedz prawdę.
chodzić	chodź	chodźcie	Chodź tutaj! (= przyjdź)

Uprzejme polecenia: proszę, niech pan

Formy czytaj, zrób, idź są dla osób, z którymi jesteś na „ty”. Do osoby, do której mówisz „pan” albo „pani”, używasz innych konstrukcji:

Polecenia na „ty” i na „pan / pani”
Na „ty”	Na „pan / pani” – proszę + bezokolicznik	Na „pan / pani” – niech + 3. osoba
Usiądź.	Proszę usiąść.	Niech pan usiądzie.
Poczekaj chwilę.	Proszę chwilę poczekać.	Niech pani chwilę poczeka.
Podpisz tutaj.	Proszę podpisać tutaj.	Niech pan podpisze tutaj.
Nie pal tutaj.	Proszę tu nie palić.	Niech pan tu nie pali.

Najbezpieczniejsza i najczęstsza jest forma proszę + bezokolicznik – usłyszysz ją w urzędzie, u lekarza i w sklepie. Jeszcze grzeczniej brzmi pytanie: Czy mógłby pan…? Czy może pani…?

Formy z niech służą też do wyrażania życzenia wobec trzeciej osoby: Niech on zadzwoni jutro. Niech dzieci się pobawią.

Bezokolicznik w instrukcjach i na tabliczkach

W instrukcjach, formularzach i na napisach publicznych polecenie ma często formę samego bezokolicznika: Nie palić. Nie dotykać. Wypełnić drukowanymi literami. Zachować paragon. To forma bezosobowa – nie jest niegrzeczna.

Aspekt w trybie rozkazującym

Jedna konkretna czynność – zwykle aspekt dokonany: Zamknij drzwi. Wyślij mi ten plik.
Zaproszenie, zachęta, ponaglenie – często niedokonany: Wchodź! Siadaj! Jedz, bo wystygnie!
Zakaz – prawie zawsze niedokonany: Nie zamykaj drzwi. Nie mów nikomu.
Ostrzeżenie – „nie” z aspektem dokonanym: Nie zgub biletu! Nie zapomnij kluczy!

Więcej o różnicy między zamykać i zamknąć przeczytasz w poradniku o aspekcie.

Przykłady z pracy i codziennego życia

Załóż kask i rękawice.
Uważaj, podłoga jest mokra!
Zadzwoń, jak dojedziesz.
Proszę pokazać dowód osobisty albo paszport.
Chodźmy na kawę po pracy.
Nie spieszcie się, mamy czas.
Niech pani weźmie numerek i poczeka na wezwanie.

Częste błędy w poleceniach

„Proszę pan usiąść” – poprawnie proszę usiąść albo niech pan usiądzie.
„Nie zamknij okna” jako zakaz – poprawnie nie zamykaj okna.
„Robij”, „idzi” – poprawnie rób, idź.
„Bud' cierpliwy” (kalka z rosyjskiego lub ukraińskiego будь) – poprawnie bądź cierpliwy.
„Nie boj się” – poprawnie nie bój się.
„Daj mnie” – poprawnie daj mi.
Polecenie na „ty” do nieznajomej osoby dorosłej (np. w urzędzie) brzmi niegrzecznie – użyj formy z proszę.

Ćwiczenie: wydaj polecenie

Utwórz tryb rozkazujący w podanej osobie.

(otworzyć, ty) ______ okno, proszę.
(przyjść, wy) ______ jutro o dziewiątej.
(nie martwić się, ty) ______, wszystko będzie dobrze.
(iść, my) ______ już do domu.
(być, ty) ______ punktualny.
(usiąść – do pani, z „proszę”) ______.
(nie zapomnieć, ty) ______ o lekcji!
(wziąć, wy) ______ ze sobą dokumenty.

Odpowiedzi

Otwórz
Przyjdźcie
Nie martw się
Idźmy – w rozmowie częściej słyszysz Chodźmy (od „chodzić”)
Bądź
Proszę usiąść
Nie zapomnij
Weźcie

Polecenia i prośby to codzienność w pracy – od magazynu po biuro. Na lekcjach indywidualnych ćwiczymy je w scenkach z Twojej pracy, a zadania z egzaminu B1 pokażą, jak ten temat sprawdza egzamin. Zacznij od lekcji próbnej.

Tryb rozkazujący – polecenia, prośby i zakazy