Dlaczego narzędnik nazywa się „narzędnik”?

Nazwa pochodzi od słowa „narzędzie”: jedną z funkcji tego przypadku jest wskazanie narzędzia, którym coś robimy, np. „kroję chleb nożem”.

Czy po „być” zawsze stoi narzędnik?

Narzędnik stoi po „być” z rzeczownikiem: „jestem studentem”. Gdy po „być” jest sam przymiotnik, zostaje mianownik: „jestem zmęczony”. W zdaniach z „to jest” też używamy mianownika.

Jak powiedzieć „pojechałem samochodem kolegi”?

Właśnie tak: „samochodem” to narzędnik (środek transportu), a „kolegi” to dopełniacz (czyj samochód). W jednym zdaniu często łączy się kilka przypadków.

Czy mówi się „z tą panią” czy „z tę panią”?

W narzędniku poprawnie jest „z tą panią”. Forma „tę” należy do biernika: „znam tę panią”.

Narzędnik w języku polskim – z kim? z czym? Końcówki i użycie

Kiedy używamy narzędnika

Narzędnik ma pięć głównych zastosowań. Ma też najprostsze końcówki ze wszystkich przypadków, więc szybko zaczniesz go poprawnie używać. Jak wypada na tle pozostałych, zobaczysz w ściądze z przypadkami.

Razem z kimś lub z czymś – po „z”: Mieszkam z rodzicami. Rozmawiam z kierownikiem. Poproszę herbatę z cytryną.
Narzędzie i środek transportu – bez przyimka: Jem widelcem. Płacę kartą. Jadę do pracy tramwajem. Lecę samolotem.
Zawód, narodowość, rola – po „być” i „zostać”: Jestem spawaczem. Ona jest Gruzinką. Chcę zostać pielęgniarką.
Czasowniki z narzędnikiem: interesować się, zajmować się, opiekować się, kierować, zarządzać, cieszyć się, martwić się: Interesuję się historią. Opiekuję się starszą panią. Kieruję zespołem.
Miejsce po „nad, pod, przed, za, między” (gdzie?): Lampa wisi nad stołem. Czekam przed domem. Sklep jest za rogiem.

Narzędnik kryje się też w kilku określeniach czasu: wieczorem, nocą, latem, zimą – Latem jeździmy nad jezioro.

„Jestem lekarzem” – zawód po czasowniku być

Po być rzeczownik stoi w narzędniku, a po to jest – w mianowniku. Sam przymiotnik po „być” zostaje w mianowniku, ale przymiotnik z rzeczownikiem przechodzi do narzędnika.

Narzędnik po czasowniku „być”
Poprawnie	Dlaczego
Jestem kierowcą.	być + rzeczownik → narzędnik
To jest kierowca.	to jest + rzeczownik → mianownik
Jestem zmęczony.	być + sam przymiotnik → mianownik
Jestem doświadczonym kierowcą.	być + przymiotnik i rzeczownik → narzędnik
Byłam wtedy studentką.	to samo w czasie przeszłym

Końcówki w liczbie pojedynczej

Narzędnik liczby pojedynczej
Rodzaj	Końcówka	Przykłady
męski	-em	brat – bratem, dom – domem, autobus – autobusem, lekarz – lekarzem, ojciec – ojcem
męski po k, g	-iem	Polak – Polakiem, pociąg – pociągiem, ołówek – ołówkiem
męski zakończony na -a	-ą	kolega – kolegą, kierowca – kierowcą, tata – tatą
żeński	-ą	mama – mamą, kawa – kawą, pani – panią, lekcja – lekcją, noc – nocą
nijaki	-em / -iem	okno – oknem, miasto – miastem, mleko – mlekiem, dziecko – dzieckiem, imię – imieniem
nijaki na -um	bez zmian	muzeum – (przed) muzeum

Uwaga na ruchome e: ołówek – ołówkiem, Tomek – Tomkiem, pies – psem, ojciec – ojcem.

Końcówki w liczbie mnogiej

W liczbie mnogiej prawie wszystkie rzeczowniki mają końcówkę -ami: z kolegami, z dziewczynami, przed oknami, z rodzicami, autobusami.

Krótka lista słów ma końcówkę -mi – są bardzo częste, więc warto je znać:

Narzędnik liczby mnogiej z końcówką -mi
Mianownik l. mn.	Narzędnik l. mn.	Przykład
ludzie	ludźmi	Lubię pracować z ludźmi.
dzieci	dziećmi	Jadę na wakacje z dziećmi.
przyjaciele	przyjaciółmi	Spotykam się z przyjaciółmi.
bracia	braćmi	Rozmawiam z braćmi przez telefon.
pieniądze	pieniędzmi	Mam problem z pieniędzmi.
goście	gośćmi	Siedzimy przy stole z gośćmi.

Przymiotniki i zaimki w narzędniku

Przymiotnik i zaimki w narzędniku
	męski i nijaki	żeński	liczba mnoga
przymiotnik	nowym	nową	nowymi
mój	moim	moją	moimi
ten	tym	tą	tymi
przykład	z moim starszym bratem	z tą miłą panią	z nowymi kolegami

Zaimki osobowe w narzędniku: mną, tobą, nim, nią, nami, wami, nimi. Przed mną zamiast „z” mówimy ze: Chodź ze mną. Forma ze pojawia się też przed niektórymi grupami spółgłosek: ze swoim szefem, ze wszystkimi.

Przyimki z narzędnikiem

Przyimki z narzędnikiem
Przyimek	Znaczenie	Przykład
z / ze	razem z	Kawa z mlekiem. Idę ze znajomymi.
nad	wyżej niż coś, przy wodzie	Mieszkamy nad rzeką. Obraz wisi nad kanapą.
pod	niżej niż coś	Klucze są pod wycieraczką.
przed	z przodu; wcześniej niż	Spotkajmy się przed kinem. Zadzwoń przed wyjazdem.
za	z tyłu, po drugiej stronie	Parking jest za budynkiem.
między	pomiędzy dwiema rzeczami	Apteka jest między bankiem a pocztą.

Gdzie czy dokąd? Po nad, pod, przed, za, między narzędnik odpowiada na pytanie gdzie?, a biernik – na pytanie dokąd?: Jesteśmy nad morzem, ale jedziemy nad morze.

Przykładowe zdania

Mój mąż jest elektrykiem, a ja jestem księgową.
Do pracy jeżdżę rowerem albo autobusem.
Czy mogę zapłacić gotówką?
Zajmuję się obsługą klienta.
Przed egzaminem jestem zawsze zdenerwowany.
Wieczorem spotykam się z koleżanką z kursu.
Między nami mówiąc, ten film był nudny.

Na czym najczęściej potykają się uczący

„Jestem lekarz”, „Ona jest Ukrainka” – poprawnie jestem lekarzem, ona jest Ukrainką.
„Jadę na autobusie”, „jadę na pociągu” – to kalka z rosyjskiego lub ukraińskiego. Poprawnie: jadę autobusem, pociągiem. Wyjątek: jadę na rowerze albo rowerem – obie formy są poprawne.
„Interesuję się sport” – poprawnie interesuję się sportem.
„Z dzieciami”, „z ludziami” – poprawnie z dziećmi, z ludźmi.
„Idziesz z mną?” – poprawnie idziesz ze mną?
„On jest dobry lekarz” – poprawnie on jest dobrym lekarzem.

Część tych błędów wynika z wpływu języka ojczystego, dlatego warto je świadomie przećwiczyć. Zobacz, jak narzędnik sprawdzają zadania na egzaminie B1.

Sprawdź się

Wpisz słowo z nawiasu w narzędniku.

Mój ojciec był ______ (inżynier).
Zawsze piję herbatę z ______ (cukier).
Do Gdańska pojedziemy ______ (pociąg).
Opiekuję się ______ (młodszy brat).
Rozmawiałam wczoraj z ______ (nowa sąsiadka).
Samochód stoi przed ______ (dom).
Na wycieczkę jedziemy z ______ (dzieci).
Moja siostra jest ______ (dobra fryzjerka).

Odpowiedzi

inżynierem
cukrem
pociągiem
młodszym bratem
nową sąsiadką
domem
dziećmi
dobrą fryzjerką

Na lekcjach indywidualnych ćwiczymy narzędnik na zdaniach o Twoim zawodzie i codziennym życiu – tak, żeby „jestem kierowcą” czy „jadę autobusem” wychodziło bez zastanowienia. Na lekcji próbnej lektor sprawdzi, od czego zacząć.

Narzędnik – piąty przypadek (z kim? z czym?)