Dlaczego mówi się „nie mam czasu”, a nie „nie mam czas”?

Bo po przeczeniu czasownik „mieć” wymaga dopełniacza. Czas ma w dopełniaczu formę „czasu”, więc poprawnie: „Mam czas”, ale „Nie mam czasu”.

Jak sprawdzić, czy męski rzeczownik ma w dopełniaczu -a czy -u?

Najpewniej w słowniku – po formie podstawowej podana jest forma dopełniacza, np. „dom, -u”, „klucz, -a”. Najlepiej od razu uczyć się nowych słów razem z tą formą.

Czy po „chcieć” używamy dopełniacza?

Zwykle po „chcieć” stoi biernik: „Chcę kawę”. Dopełniacza używa się, gdy chodzi o pewną ilość czegoś: „Chcesz herbaty?” – obie formy są poprawne i często słyszane.

Dlaczego „dzieci” wygląda tak samo w mianowniku i dopełniaczu?

To forma nieregularna: dziecko – dzieci – (nie ma) dzieci. Podobnie zachowują się „dni” i „ludzie – ludzi”, które różnią się tylko jedną literą.

Dopełniacz w języku polskim – kogo? czego? Końcówki i użycie

Kiedy używamy dopełniacza

Dopełniacza używamy w sześciu typowych sytuacjach. Jeśli znasz je wszystkie, poprawnie wybierzesz końcówkę w większości zdań. Pozostałe przypadki porównasz w tabeli wszystkich przypadków.

Przeczenie. Czasownik, który normalnie łączy się z biernikiem, po nie wymaga dopełniacza: Mam brata → Nie mam brata. Lubię kawę → Nie lubię kawy. Widzę autobus → Nie widzę autobusu.
Brak. Nie ma chleba. Nie było go w domu. Nie będzie lekcji.
Ilość. Po słowach dużo, mało, trochę, ile, kilka, wiele, po liczebnikach od pięciu w górę i po nazwach opakowań: dużo pracy, trochę cukru, kilogram jabłek, butelka wody, pięć osób.
Przynależność i opis. Dom rodziców. Imię dziecka. Numer telefonu. Kierownik sklepu.
Czasowniki z dopełniaczem. Szukam pracy. Potrzebuję pomocy. Słucham muzyki. Uczę się polskiego. Boję się psów. Używam słownika. Życzę ci zdrowia.
Data. Urodziłem się piątego maja. Egzamin jest szóstego grudnia.

Pamiętaj: przeczenie zmienia tylko biernik. Inne przypadki zostają bez zmian: Pomagam bratu → Nie pomagam bratu (celownik), Interesuję się sportem → Nie interesuję się sportem (narzędnik).

Końcówki w liczbie pojedynczej

W liczbie pojedynczej końcówka zależy od rodzaju. Najwięcej trudności sprawiają rzeczowniki męskie, bo mają dwie możliwe końcówki: -a i -u.

Dopełniacz liczby pojedynczej
Rodzaj	Końcówka	Przykłady
męski – osoby i zwierzęta	-a	brat – brata, lekarz – lekarza, kot – kota, pies – psa
męski – rzeczy	-a albo -u	chleb – chleba, ser – sera, telefon – telefonu, dom – domu, samochód – samochodu
męski zakończony na -a	-y / -i	kolega – kolegi, kierowca – kierowcy, mężczyzna – mężczyzny
żeński – po spółgłosce twardej	-y	kobieta – kobiety, kawa – kawy, szkoła – szkoły
żeński – po k, g, l, j i spółgłoskach miękkich	-i	matka – matki, Polska – Polski, noga – nogi, lekcja – lekcji, kuchnia – kuchni
żeński – po c, cz, sz, rz, ż	-y	praca – pracy, ulica – ulicy, róża – róży
żeński zakończony na spółgłoskę	-y / -i	noc – nocy, rzecz – rzeczy, miłość – miłości
nijaki	-a	okno – okna, mleko – mleka, morze – morza, imię – imienia

Męskie rzeczy: -a czy -u?

Nie ma reguły bez wyjątków – słowniki podają dopełniacz jako drugą formę i warto uczyć się go razem z nowym słowem. Pomagają jednak wskazówki:

-a mają zwykle narzędzia i przedmioty codziennego użytku, miary, miesiące i większość polskich miast: klucza, noża, komputera, kilograma, litra, stycznia, listopada, Krakowa, Gdańska.
-u mają zwykle nazwy abstrakcyjne, substancje, miejsca i wiele słów obcego pochodzenia: czasu, problemu, cukru, ryżu, sklepu, parku, hotelu, pokoju, teatru.
Wyjątki trzeba zapamiętać: chleba, sera (choć to jedzenie), Sopotu (choć to miasto).

Końcówki w liczbie mnogiej

Dopełniacz liczby mnogiej ma trzy główne wzory: końcówkę -ów, końcówkę -i / -y albo brak końcówki (tzw. końcówkę zerową).

Dopełniacz liczby mnogiej
Grupa	Końcówka	Przykłady
męskie po spółgłosce twardej	-ów	dom – domów, student – studentów, Polak – Polaków, syn – synów, kolega – kolegów
męskie po spółgłosce miękkiej, l, j, cz, sz, rz	-i / -y	nauczyciel – nauczycieli, hotel – hoteli, gość – gości, lekarz – lekarzy, klucz – kluczy
żeńskie na -a	zero	kobieta – kobiet, szkoła – szkół, matka – matek, książka – książek, ulica – ulic
żeńskie na spółgłoskę oraz na -ja i -nia	-y / -i	noc – nocy, rzecz – rzeczy, lekcja – lekcji, kuchnia – kuchni
nijakie	zero	okno – okien, miasto – miast, jabłko – jabłek, mieszkanie – mieszkań, pytanie – pytań
nijakie na -um	-ów	muzeum – muzeów, liceum – liceów

Przy końcówce zerowej w temacie często pojawia się dodatkowe e albo zmiana samogłoski:

dodatkowe e: okno – okien, matka – matek, jabłko – jabłek, książka – książek
o → ó: szkoła – szkół, noga – nóg, głowa – głów, słowo – słów
ę → ą: ręka – rąk

Formy nieregularne, które trzeba znać

Nieregularny dopełniacz liczby mnogiej
Mianownik l. poj.	Mianownik l. mn.	Dopełniacz l. mn.
człowiek	ludzie	ludzi
dziecko	dzieci	dzieci
przyjaciel	przyjaciele	przyjaciół
brat	bracia	braci
tydzień	tygodnie	tygodni
dzień	dni	dni
miesiąc	miesiące	miesięcy
rok	lata	lat

Przymiotniki i zaimki w dopełniaczu

Przymiotniki mają w dopełniaczu tylko trzy końcówki: -ego (męski i nijaki), -ej (żeński) i -ych / -ich (liczba mnoga).

Nie mam nowego telefonu. Szukam taniej kawiarni. Potrzebuję dobrych butów.
mój → mojego, moja → mojej, moje → mojego, liczba mnoga → moich
ten → tego, ta → tej, to → tego, liczba mnoga → tych
Zaimki osobowe: mnie, ciebie (cię), jego (go, niego), jej (niej), nas, was, ich (nich). Po przyimku używamy form z n-: u niego, dla niej, bez nich.

Przyimki z dopełniaczem

Z dopełniaczem łączy się najwięcej polskich przyimków. Te z tabeli są najczęstsze w codziennej rozmowie.

Najczęstsze przyimki z dopełniaczem
Przyimek	Znaczenie	Przykład
do	kierunek, cel	Idę do lekarza. Jadę do Polski.
od	początek, nadawca	Pracuję od poniedziałku. To list od mamy.
z / ze	skąd, z czego	Jestem z Ukrainy. Wracam z pracy. Stół z drewna.
bez	brak	Kawa bez cukru.
dla	odbiorca, cel	Prezent dla syna. Kurs dla dorosłych.
u	u kogoś (miejsce)	Jestem u lekarza. Mieszkam u siostry.
obok, koło, blisko	w pobliżu	Apteka jest obok banku.
podczas, w czasie	w trakcie	Nie rozmawiaj podczas egzaminu.
według, zamiast, oprócz	zgodnie z, w miejsce, poza	Zamiast kawy piję herbatę.

Najczęstsze błędy z dopełniaczem

„Nie mam samochód” – poprawnie nie mam samochodu.
„Nie pomagam brata” – poprawnie nie pomagam bratu: przeczenie nie zmienia celownika.
„Idę do sklep”, „do sklepa” – poprawnie do sklepu.
„Jestem z Ukraina” – poprawnie jestem z Ukrainy.
„Szukam pracę” – poprawnie szukam pracy; szukać zawsze łączy się z dopełniaczem.
„Dużo ludziów”, „pięć książki” – poprawnie dużo ludzi, pięć książek.

Dopełniacz po przeczeniu często pojawia się w zadaniach gramatycznych na egzaminie – zobacz, jak wyglądają takie zadania na B1.

Sprawdź się

Wpisz słowo z nawiasu w dopełniaczu.

Nie piję ______ (mleko).
Idę do ______ (apteka).
Na stole jest butelka ______ (woda).
Szukam ______ (nowe mieszkanie).
W pracy mamy dużo ______ (problem – liczba mnoga).
Na kursie jest dziesięć ______ (osoba).
Zostanę u ______ (przyjaciel) do niedzieli.
Nie znam tego ______ (pan).

Odpowiedzi

mleka
apteki
wody
nowego mieszkania
problemów
osób
przyjaciela
pana

Dopełniacz myli Ci się z biernikiem? Na lekcjach indywidualnych ćwiczymy oba przypadki w rozmowie, na Twoich własnych zdaniach. Pierwszym krokiem jest lekcja próbna, na której lektor sprawdzi, gdzie pojawiają się błędy.

Dopełniacz – drugi przypadek (kogo? czego?)